Proces integracji Polski z Unią Europejską postrzegany jest dość powszechnie jako historyczny przełom dla rozwoju ubezpieczeń niezależnie od pozytywnej bądź negatywnej oceny spodziewanych wyników. Środowisko biznesu ubezpieczeniowego prezentuje różnorodne postawy w ocenie tych skutków dla rynku ubezpieczeniowego i sektora ubezpieczeń, co jest zrozumiałe ze względu na różnorodność celów i interesów.
Badaniami objęto ubezpieczycieli bezpośrednich zarówno z działu I (ubezpieczeń na życie), jak i działu II (ubezpieczeń pozostałych osobowych i majątkowych), a także towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych w Polsce.

Badania polegały na przeprowadzeniu ankiety oraz na przeprowadzeniu analizy porównawczej pomiędzy oceną działalności ubezpieczeniowej w Polsce w oparciu o wyniki własne, a oceną działalności ubezpieczeniowej na tym rynku w oparciu o badania obce i literaturę. Z badań ankietowych wyłączono grupę podmiotów ubezpieczeniowych, które prowadzą działalność ubezpieczeniową wyspecjalizowaną w reasekuracji lub działalność pośrednictwa ubezpieczeniowego.
Na wysłaną do ubezpieczycieli anonimową ankietę odpowiedziało 26-ciu respondentów. Wskaźnik 36% otrzymanych ankiet z odpowiedziami można ocenić jako wystarczający dla pilotażowego rozpoznania zmian rynkowych i sektorowych.

Podstawą analizy sytuacyjnej są odpowiedzi zakładów ubezpieczeń na 20 pytań, które można ująć w następujące bloki:

• ocena polskiego rynku (stopnia dojrzałości, możliwości dalszego wzrostu),
• ocena wpływu procesu integracji z UE i procesów globalizacyjnych na kondycję respondenta i/lub całego sektora ubezpieczeń,
• ocena spełnienia standardów jakościowych,
• ocena stopnia dywersyfikacji portfela ubezpieczonych (klienta), portfela szkód,
• cel strategiczny respondenta i znaczenie wartości firmy (przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego) w układzie celów,
• interesariusze i dywersyfikacja interesów,
• nadzieje i obawy, wizja przyszłości,
• potrzeba współpracy wielostronnej dla wsparcia sektora ubezpieczeń w Polsce.

Charakter prowadzonej działalności przez podmioty ubezpieczeniowe, które poddane zostały badaniu jest bardzo różnorodny. Poza wyspecjalizowanymi podmiotami np. tylko w świadczeniu usług ubezpieczeniowych komunikacyjnych (LINK4 TU SA), ubezpieczenia kredytów eksportowych (KUKE SA), usług ubezpieczeniowych komunikacyjnych i ubezpieczania kredytów (PTU SA), usług ubezpieczeniowych ochrony prawnej (D.A.S. Ubezpieczenie Ochrony Prawnej SA) zdecydowana większość podmiotów ma w swojej ofercie więcej niż tylko jeden rodzaj usług (ok. 90%.).
Obszar działania poddanych badaniu podmiotów jest różny. Najwięcej, bo aż 87% badanych deklaruje, że obszarem ich działania jest cały kraj i zagranica. Do zróżnicowanej oceny działalności lub jej wyników w układzie regionalnym przyznaje się zaledwie 7% respondentów. Wyniki badania świadczą o bardzo znaczącej roli ubezpieczycieli z kapitałem zagranicznym.

Ocena krajowego rynku ubezpieczeń przez ubezpieczycieli
Ocena pojemności polskiego rynku ubezpieczeń.
Grupa podmiotów ubezpieczeniowych, poddana badaniu, jest zróżnicowana w poglądach, co do oceny pojemności polskiego rynku i możliwości dalszego wzrostu sektora ubezpieczeń w Polsce. Więcej niż na 25 lat ocenia perspektywy wzrostu polskiego rynku ubezpieczeń połowa respondentów i żaden z nich w ogóle nie zamierza rezygnować z tego rynku. Pesymistycznie, bo na mniej niż 5 lat ocenia perspektywy wzrostu polskiego rynku ubezpieczeń ponad jedna trzecia ubezpieczycieli, którzy odpowiedzieli na ankietę. Ta pesymistyczna ocena nie skłania jednak żadnego z nich do wycofania się z Polski. Udział respondentów, którzy oceniają pojemność polskiego rynku jako wystarczającą do wzrostu sektora ubezpieczeń jeszcze na 25 lat wynosi 16% wszystkich uzyskanych odpowiedzi. Wymieniona grupa ubezpieczycieli także nie ogranicza swojej obecności na polskim rynku do jakichkolwiek terminów.

Stopień róznorodności portfela ubezpieczonych (klienta), portfela szkód Wszyscy badani ubezpieczyciele prowadzą obserwację rynku i monitoring zachowań ubezpieczonych (klientów), opracowując profil klienta, dywersyfikują portfel ubezpieczonych ze względu na różne kryteria. Zasadą jest jednak dominacja w portfelu takich klientów/ubezpieczonych, którzy kwalifikowani są do grupy najbardziej opłacalnej (rzadziej do grupy najmniejszego ryzyka). Profil klienta w zdecydowanej większości badanych ubezpieczycieli (85%) ocenia się ze względu na grupę ryzyka określonego wiekiem, wykształceniem, poziomem zamożności etc. Uzupełniająco do tego najważniejszego kryterium ok. 50% badanych ubezpieczycieli stosowało do oceny profilu klienta kryterium częstotliwości występowania szkód w stosunku do przeciętnej. Dla jednej trzeciej ubezpieczycieli dla oceny profilu klienta ma znaczenie także rozmiar szkód w stosunku do przeciętnej. Badane zakłady ubezpieczeń działające w Polsce nie deklarują zainteresowania innymi zachowaniami szkodowymi klienta/ubezpieczonego i nie uwzględniają tych zachowań w profilu klienta. W odpowiedziach charakteryzujących sylwetkę klienta kwalifikowanego do grupy najwyższego ryzyka podkreśla się niebezpieczny pod względem szkodowym zawód i opisuje się tę grupę zakresem i sumą ubezpieczenia. Sylwetkę klienta tej grupy opisuję się przy pomocy takich cech jak: stary, chory, nisko zarabiający, niewykwalifikowany, pochodzący z branży zagrożonej etc. W odpowiedziach charakteryzujących sylwetkę klienta kwalifikowanego do grupy najbardziej opłacalnej podkreśla się klienta o bezpiecznej specjalności w niebezpiecznym zawodzie i opisuje się współczynnikiem szkodowości. Sylwetkę klienta tej grupy opisuje się przy pomocy takich cech jak: młody, dobrze zarabiający, zdrowy, wykwalifikowany, z nowoczesnej branży etc. Znaczący rozrzut odpowiedzi świadczy o dużym zróżnicowaniu sylwetki klienta dla obydwu grup w zależności od rodzaju ubezpieczeń (np. specyfika ubezpieczeń komunikacyjnych).
Połowa badanych ubezpieczycieli wskazała obszary/teren działania firmy obciążony największym ryzykiem, częstotliwością i rozmiarami wydatków na odszkodowania i inne świadczenia ubezpieczeniowe według rozkładu terytorialnego wymieniając takie województwa jak mazowieckie, gdańskie lub w ogóle Polskę północną, świętokrzyskie, pomorskie, śląskie, lubuskie. W strukturze zgłaszanych szkód i roszczeń o świadczenia ubezpieczeniowe dominują szkody własne w przypadku wszystkich badanych ubezpieczycieli. Żaden z respondentów nie wymieniał jako znaczących szkód spoza portfela i/lub obcych, w tym od innego ubezpieczyciela. W strukturze wydatków badanych zakładów ubezpieczeń największy udział mają wydatki na odszkodowania i inne świadczenia ubezpieczeniowe (ok.85% odpowiedzi). Dla pozostałych 15% respondentów największy udział w wydatkach stanowią wydatki poniesione w związku z nakładami na inwestycje rozwojowe. W grupie tej, nadal dość licznej, znalazły się te firmy ubezpieczeniowe, które lokują nowe oddziały, modernizują dotychczasowe, prowadzą inwestycje rzeczowe etc.

Ocena spełnienia standardów jakościowych
Żaden z badanych ubezpieczycieli nie wdrożył międzynarodowych standardów jakości (ISO), ale 67% odpowiedzi zapowiada taki zamiar. Pozostałe 33% respondentów nie planuje wdrożenia standardów jakości, podając najczęściej jako główny powód wysokie koszty a tylko w jednym przypadku wskazuje się na tzw. inne powody, nie precyzując dokładnie jakie.
Ocena wpływu procesu integracji z UE
i procesów globalizacyjnych na kondycję respondenta
i/lub całego sektora ubezpieczeń
Pod względem stosunku do integracji z UE największy udział, wyrażający się, wskaźnikiem 83%, mają odpowiedzi, według których ubezpieczyciele postrzegają wejście Polski w struktury unijne jako szansę dla swojej firmy. W uzasadnieniu takich odpowiedzi znalazły się następujące sformułowania: ze względu na (spodziewany) rozwój gospodarki i zamożności społeczeństwa, (...) na nowe produkty, sposoby sprzedaży, konkurencję, jakość obsługi klienta, (...) ze względu na możliwość konsolidacji, poprawy jakości obsługi, wzrostu konkurencyjności, ożywienia gospodarczego, (...) ze względu na większą przejrzystość i stabilność także dla właściciela zagranicznego.
Żaden z respondentów nie postrzega wejścia Polski do UE jako zagrożenia dla swej firmy, a tylko 16% uznaje, że proces integracji Polski z UE pozostaje bez wpływu na firmę.
Procesy fuzji i przejęć prawie wszyscy ankietowani ubezpieczyciele uznali za przejaw postępującej globalizacji (84%), w tym niektórzy z nich dodawali równocześnie, że stanowią one szansę dla sektora ubezpieczeń w Polsce i że stanowią opłacalną inwestycję dla integrujących się firm. Pozostałe 16% odpowiedzi choć nie ujmuje procesów fuzji i przejęć jako przejawu postępującej globalizacji to ocenia je pozytywnie jako szansę dla rozwoju sektora ubezpieczeń w Polsce. W uzasadnieniu wypowiedzi podawano liczne przykłady ilustrujące przebieg procesów integracji podmiotów sektora ubezpieczeń.
Do podjęcia inicjatywy inkorporacji i jej zrealizowania w stosunku do innej firmy ubezpieczeniowej, a także do podobnych zamiarów inkorporacyjnych na przyszłość przyznaje się jedna trzecia respondentów. Jedna trzecia respondentów nie podejmowała jeszcze dotychczas inicjatywy inkorporacyjnej ale zamierza to uczynić w najbliższej przyszłości. Pozostała jedna trzecia respondentów pozostawiła pytanie o inicjatywę inkorporacji bez żadnej odpowiedzi, co nie pozwala interpretować tego zachowania ani jako niechęci wobec procesów integracji przedsiębiorstw ani jako braku zainteresowania podjęciem lub przyjęciem od partnera takiej inicjatywy.
Niektórzy ubezpieczyciele przyznają, że korzystali lub zamierzają korzystać z usług doradztwa względnie pośrednictwa w zakresie fuzji i akwizycji nie podając jednak nazwy firmy świadczącej tego typu usługi. Podkreślić jednak należy, że aż dwie trzecie respondentów przejawia zainteresowanie inkorporacją, co świadczy o strategii nastawionej na dalszą ekspansję, na wzrost wartości firmy i co zapowiada dalszą kontynuację procesów koncentracji i centralizacji kapitału w sektorze ubezpieczeń na polskim rynku.

Wizja przyszłości i strategie rozwoju ubezpieczycieli
Cel strategiczny respondenta i znaczenie kształtowania wartości firmy (przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego) w układzie celów Dla połowy ankietowanych ubezpieczycieli celem strategicznym jest zwiększenie wartości firmy. Widać więc wyraźnie zbieżność poglądów na procesy integracji i konsolidacji sektora z długookresowym perspektywicznym celem jakim jest wzrost wartości firmy. W tej grupie odnotowano nieliczne przypadki ujmowania zwiększania wartości firmy, wzrostu sprzedaży polis i zwiększania zysku jako równorzędne cele strategiczne.
Doraźnym potrzebom finansowym wyrażonym w celu, jakim jest zwiększenie zysku nadaje rangę jedynego celu strategicznego jedna trzecia respondentów (ok. 35%).
Spotyka się nieliczne przypadki odpowiedzi, w których ubezpieczyciel deklaruje inne cele, nie wymienione wcześniej.

Interesariusze i dywersyfikacja interesów
Badani ubezpieczyciele ustosunkowali się do znaczenia 7 grup interesariuszy mających wpływ na rozwój ubezpieczyciela i dokonali ich uporządkowania według ważności. Wyniki tego rankingu są następujące:

• na miejscu I znajdują się dawcy kapitału jako najważniejsza grupa interesariuszy dla 50% badanych ubezpieczycieli (przy rozpiętości oceny od I do II w poszczególnych przypadkach);
• na miejscu I równorzędnie znajdują się nabywcy polis jako najważniejsza grupa interesariuszy dla 50% badanych Ubezpieczycieli (przy rozpiętości oceny od I do II w poszczególnych przypadkach);
• na miejscu III znajdują się agenci zdaniem jednej trzeciej respondentów (przy rozpiętości od II do VI);
• na miejscu IV znajduje się kierownictwo (przy rozpiętości od II do V);
• na miejscu IV równorzędnie znajdują się reasekuratorzy i koasekuratorzy (przy rozpiętości od III do V);
• na miejscu V znajdują się kooperanci (przy rozpiętości od III do VII);
• na miejscu V równorzędnie znajdują się brokerzy (przy rozpiętości od IV do VII).

Wyniki rankingu wskazują, że brokerzy i kooperanci (banki, biura turystyczne, portale internetowe etc.) mają najmniejsze znaczenie i usytuowane są najniżej w hierarchii interesariuszy badanych firm. Wydaje się, że jedyną drogą poprawy tej sytuacji jest uświadomienie ubezpieczycielom, że te grupy mogą mieć wpływ na jakość obsługi klienta, na wysokość sprzedaży i wykazanie, że ich znaczenie dla rozwoju ubezpieczyciela jest istotne.
Otrzymane wyniki badania potwierdzają tezę o związku pomiędzy wartością firmy ubezpieczeniowej a wartością jego akcjonariuszy i wartością jego klientów / ubezpieczonych.

Nadzieje i obawy, wizja przyszłości
Największe nadzieje na przyszłość wiążą badani ubezpieczyciele z różnorodnością działalności, jak również produktów. Dywersyfikacja działalności grup ubezpieczeniowych o działalność własnych funduszy inwestycyjnych potwierdzana jest przez kilku ubezpieczycieli podających jako cel główny osiąganie większej stopy zwrotu z zaangażowanego kapitału.
Wśród wielu sformułowań dotyczących nadziei na przyszłość zwracają uwagę wybrane produkty takie jak ubezpieczenia zdrowotne, niektóre ubezpieczenia majątkowe, ubezpieczenia grupowe na życie, ubezpieczenia dla dużego przemysłu, środowisko lekarskie i rzemieślnicze, ubezpieczenia kredytobiorców, ubezpieczenia emerytalne (III filar), zdrowotne etc. Niektórzy ubezpieczyciele wskazują na potrzebę specjalizacji i wskazują na segmenty rynku, o które należy podjąć walkę tak aby osiągnąć pozycję lidera w odniesieniu do określonych ryzyk.
Budzące nadzieję kierunki działalności to m. in. bancassurance i zmiany takie jak restrukturyzacja branż, wprowadzenie zachęt etc. Wskazuje się na postęp technologiczny, w szczególności wdrożenia nowoczesnej platformy informatycznej i rozwiązań telekomunikacyjnych jako nadzieję na zwiększenie efektywności działania. Systemy elektroniczne będą w coraz większym stopniu przejmowały obsługę klientów.
Największe obawy na przyszłość budzą ubezpieczenia komunikacyjne, OC zawodowe, ubezpieczenia z funduszem inwestycyjnym. Obawy budzi restrukturyzacja branż, wycofywanie zachęt, wzrost szkodowości w OC zawodowym. W wymienianych obawach ani razu nie pojawił się problem wielkich ryzyk, katastrof etc. jako problemy uważane na świecie za najtrudniejsze i najpilniejsze do rozwiązania.

Projekt współpracy wielostronnej dla wsparcia sektora ubezpieczeń w Polsce
Wszyscy badani ubezpieczyciele w odpowiedzi na ankietę zadeklarowali gotowość poparcia inicjatywy tworzenia platformy dialogu dla ubezpieczeń pomiędzy firmami ubezpieczeniowymi oraz ich samorządami i innymi instytucjami reprezentującymi ich interesy a pomiędzy organizacjami konsumenckimi, instytucjami reprezentującymi interesy ubezpieczonych a także politycznymi ośrodkami decyzyjnymi i nadzorującymi. Zdania były natomiast podzielone co do nazwy dla tego typu projektu. Spośród trzech złożonych propozycji nazwę - Dialog dla ubezpieczeń - wybrała połowa badanych ubezpieczycieli. Po jednej czwartej wszystkich głosów przypada na - Partnerstwo dla ubezpieczeń - i na -Porozumienie dla ubezpieczeń. Wszyscy badani ubezpieczyciele opowiadają się za włączeniem do tego projektu środowisk naukowych. W prawie 90% nadesłanych odpowiedzi środowiska naukowe powinny włączyć się do bezpośredniej współpracy z towarzystwami ubezpieczeniowymi i instytucjami rządowymi w zakresie obserwacji tendencji rozwojowych w ubezpieczeniach, doradztwa, badań i edukacji.
Badane zakłady ubezpieczeń ustosunkowały się do znaczenia 25 różnych instytucji, w tym agent rządowych, reprezentantów branżowych, samorządowych etc i dokonały ich uporządkowania według uznania i zaufania, na jakie zasługują ze względu na największe zaangażowanie we wspieraniu rozwoju rynku i biznesu ubezpieczeniowego. Wyniki tego rankingu są następujące:

• na miejscu pierwszym znajduje się Polska Izba Ubezpieczeń jako organizacja ciesząca się największym uznaniem i darzona największym zaufaniem dla 50% badanych ubezpieczycieli (przy rozpiętości oceny od I do II w poszczególnych przypadkach);
• na miejscu drugim znajduje się Rzecznik Ubezpieczonych jako najważniejsza instytucja dla jednej czwartej badanych Ubezpieczycieli (przy rozpiętości oceny od I do III w poszczególnych przypadkach);
• na miejscu trzecim znajduje się Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jako najważniejsza instytucja zdaniem jednej czwartej respondentów (przy rozpiętości od I do V).

Przy dużym rozrzucie głosów wskazuje się jeszcze na następujące instytucje jako godne uznania i zaufania ze względu na wspieranie sektora: Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, Stowarzyszenie Polskich Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych, Stowarzyszenie Funduszy Emerytalnych, czasopisma fachowe, Ministerstwo Finansów, Stowarzyszenie Pracowniczych Towarzystw Emerytalnych, Międzynarodową Federację Pośredników Ubezpieczeniowych BIPAR, Międzynarodowe Stowarzyszenie Nadzorów Ubezpieczeniowych IAIS, Krajową Izbę Gospodarczą, uczelnie kształcące kadrę i prowadzące badania dla potrzeb ubezpieczeń, Fundację Edukacji Ubezpieczeniowej.
W kilku przypadkach wymieniano Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej oraz Parlament jako godne uznania instytucje wspierające rozwój ubezpieczeń. Wyniki rankingu wskazują, że ubezpieczyciele nie dostrzegają zasług ani roli jaką dla rozwoju ubezpieczeń spełniają dwie ważne instytucje, a mianowicie Warszawska Giełda Papierów Wartościowych i Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Tempo zmian krajowego rynku ubezpieczeniowego jest tak wysokie, że prezentowane w prasie branżowej materiały, opracowania analityków ubezpieczeniowych a także poważne analizy naukowe ulegają znacznej dezaktualizacji, jeszcze zanim trafią do druku. Spośród wielorakich czynników określających tę sytuację na szczególną uwagę zasługują co najmniej cztery:

• proces dostosowań legislacyjnych do prawa unijnego oraz proces dopasowań podmiotów krajowego sektora ubezpieczeń do zmiany prawnych i ekonomicznych warunków funkcjonowania;
• głębokie i nadal nie zakończone przeobrażenia samej Unii Europejskiej, dokonujące się w ramach przygotowań do poszerzenia jej obszaru o nowe państwa jak i przeobrażenia dokonujące się w ramach procesu globalizacji gospodarki,
• subiektywne wyobrażenia uczestników krajowego rynku ubezpieczeń, co do kierunków dalszych zmian i projekcji przyszłych zdarzeń oraz własnej roli w tym procesie,
• niedostatek informacji, zagrażający procesom decyzyjnym na różnych szczeblach zarządzania sektorem.

Dr hab. prof. nadzw. Irena Jędrzejczyk
Akademia Ekonomiczna Katowice
Prawo, Ubezpieczenia, Reasekuracja
Wydawca: Fundacja Prawo Europejskie